Açık erişim modellerinin uzun vadede uygulanabilirliğini sağlamada zorluklar mevcuttur.
Araştırma prosedürlerinin ve ürünlerinin herkesin kullanımına sunulduğu açık bilime giden yol iyi niyetlerle döşenmiştir. İlkelerinden biri, halkın yayınlanan araştırmaları ücretsiz olarak okumasına olanak tanıyan açık erişim kavramıdır. Görünüşte, serbest erişim asil bir fikir gibi görünmektedir. Ancak, bilimsel araştırma bulgularını tüm okuyucular için kamuya açık hale getirirken, uygulanması bilimsel yazarlar arasında eşitsizliklere neden olmuştur.
Arjantin’den Franco Martin Cabrerizo açık erişim çerçevesi için “Eğer işe yararsa çok cazip” diyor. “Ancak uyumlu adımlar atmazsak daha fazla sorun yaratabiliriz.”
Örneğin, açık erişime giden yolda, yayıncılar tarafından kullanılan çok sayıda modelden biri, yazarların çalışmalarını açık olarak yayınlamak için ek bir işlem maliyeti ödemedikleri sürece makaleleri ücretli hale getiren hibrit modeldir. Ek masraflar, ödeme yapamayan bireylerin bilimsel çalışmalarını dergi aboneleri dışında daha geniş bir kitleyle paylaşmalarını kısıtladığında adaletsizlik ortaya çıkar.
Bu sorunun farkına varan bazı yayıncılık sektörü katılımcıları düzeltici önlemler almıştır. American Physical Society (APS) kısa bir süre önce, bu yıldan itibaren 115’ten fazla ülke ve bölgenin yanı sıra mülteci kamplarındaki kar amacı gütmeyen kurumlarda çalışan bilim insanlarının dergilerindeki yayınlar için tüm makale masraflarını karşılayacağını açıkladı.
Düşük ve orta gelirli ülkelerden uygun yazarlar APS dergi koleksiyonunda yayın yaptıklarında, yeni politika kapsamında otomatik olarak tüm makale yayın ücretlerinden feragat etme hakkına sahip olacaklar. APS ayrıca bu bölgelerden araştırmacılara ücretsiz dergi aboneliği sağlamak için kâr amacı gütmeyen Research4Life ile işbirliği yapmıştır.
Akademik yayıncılıkta açık erişim trendi, fizik araştırmacılarının ön baskılarını kamuya açık bir internet deposuna yükleyerek özgürce paylaşmalarına olanak tanıyan arXiv.org’un kurulduğu 1991 yılına kadar geri götürülebilir. ABD, Hindistan, Çin ve bazı Avrupa ülkeleri de dahil olmak üzere dünyanın dört bir yanındaki ülkeler, devlet tarafından finanse edilen araştırmaların ödeme duvarı olmaksızın kamuya açık hale getirilmesini destekleme veya zorunlu kılma sözü verdikçe, bu fikir önümüzdeki birkaç on yıl içinde ilgi gördü. 2000’den 2020’ye kadar, açık erişimli araştırma yayınlarının oranı, toplam akademik literatürün yaklaşık %20’sinden kabaca yarısına yükselmiştir.
Ancak, açık erişim denkleminin okuyucu tarafını karşılama telaşı içinde, arz tarafı geride kaldı. Açık erişim ücretleri, adaletsizliği okuyuculardan yazarlara aktarmıştır. Bazı dergilerde makale başına 10.000 dolara yaklaşan ya da aşan yüksek makale işlem ücretleri, birçok ülkedeki araştırmacılar için engelleyici derecede pahalı olabilir. Cabrerizo’ya göre, üst düzey dergilerde yayın yapmanın maliyeti bazen bir profesörün yıllık maaşına veya gelişmekte olan bir ülkedeki tüm araştırma bütçesine eşit veya daha fazla olabilir.
Bu ücretler, ek harcamaları karşılayabilen araştırma gruplarının çalışmalarına, açık erişimi karşılayamayan diğerlerine göre daha geniş bir erişim sağlayarak bilimsel söylemdeki eşitsizliği daha da kötüleştirebilir.
Macaristan’dan Medya Çalışmaları profesörü olan Márton Demeter, hibrid açık erişim yaklaşımı hakkında “Yazarlar olarak dışlanacağız” diyor. “Bilgi üretimi açısından bence bu çok kötü, çünkü ücretsiz okuyabilecek olsak da sesimizi duyuramayacağız.”
Ücret muafiyetleri övgüye değer bir başlangıç olsa da, uzmanlar açık erişimin kaçınılmaz yayılımını hızlandırmak ve eşit şekilde uygulanmasını sağlamak için daha fazlasının yapılması gerektiğine inanıyor.
Bazı hükümetler hibrit yaklaşımın ötesinde açık erişim çözümleri aramaktadır.
Scientific Electronic Library Online (SciELO) ağı, Güney Afrika ve Latin Amerika ve Avrupa’da İspanyolca ve Portekizce konuşan birkaç ülke de dahil olmak üzere bir düzineden fazla ülkeden oluşan bir koalisyondur ve ücretsiz yayıncılık ve okuyucu erişimi sağlayan elmas açık erişim modelini kullanarak üye ülkelerden araştırma yayınlamaktadır. Amaç, yerel araştırmacılar tarafından yerel araştırmacılar için yerel olarak ilgili konularda yürütülen araştırmaları yaygınlaştırmaktır. Örneğin, APS’nin kendi dergilerinden biri olan Physical Review Accelerators and Beams (PRAB), yazarlar için herhangi bir maliyet ve okuyucular için herhangi bir abonelik ücreti olmaksızın elmas açık erişim modelini takip etmektedir.
Ancak lojistik engeller bu fikirlerin daha yaygın bir şekilde uygulanmasını engellemektedir. En belirgin endişe, elmas açık erişim modelinin yazarların kendilerinden gelen bir mali akışı içermediği göz önüne alındığında, sürdürülebilir finansmandır. PRAB gibi bu tür dergiler genellikle endüstri ya da kurumsal sponsorlara bel bağlamaktadır ki bu da pek çok derginin sürdüremeyeceği bir finansal stratejidir. Avusturya’nın Graz Teknoloji Üniversitesi’nde açık bilim araştırmacısı olan Tony Ross-Hellauer, “Paranın nasıl akacağı, bu tür modellerin sürdürülebilir bir şekilde nasıl finanse edileceği konusunda hala çok büyük sorular var” diyor.
Ayrıca, SciELO gibi akademik konsorsiyum liderliğindeki bir yayın stratejisi, araştırmacıların kendilerine önemli bir idari yük getirebilir. Ross-Hellauer, “Sadece dergilere hakem ya da editör olarak katkıda bulunmak değil, aynı zamanda altyapının işletilmesine yardımcı olmak için de akademisyenlerin üstlenmesi gereken ekstra gizli bir iş miktarı var gibi görünüyor” dedi. “Bu bir çeşit idari Leviathan’a dönüşebilir.” Ross-Hellauer, açık erişim yayıncılığının tüm araştırma alanlarında kaçınılmaz olarak yaygınlaşmasıyla birlikte, akademik dünyanın sonunda hangi yayıncılık modelinde karar kılacağını bekleyip görmemiz gerektiğini düşünüyor; bu model ister hibrit model, ister elmas versiyon, isterse de ikisi arasında bir şey olsun.
Abartılı makale yayınlama ücretleri, kâr amacı güden yayıncıları dergilerinde mümkün olduğunca çok sayıda makale yayınlamaya teşvik ederek bilimsel literatürün kalitesini potansiyel olarak tehlikeye atabilir. En uç noktada, “yağmacı” yayıncılar, çok az veya hiç kalite incelemesi sağlamazken fahiş ücretler talep etmektedir. APS ise, yüksek kaliteli araştırmaları kârın önüne koymaya adanmış, kâr amacı gütmeyen bir grup fizik yayıncısı olan Purpose-Led Publishing’in kurucuları arasındadır. Kâr amacı gütmeyen bu kuruluşlar, tüm fonlarını bilime geri yatırma sözü veriyor.
Genç araştırmacıları yanlışlıkla sorunun hevesli oyuncuları ve kurbanları haline getiren performans değerlendirme sistemi, akademik yayıncılıktaki eşitsizlik sorununun merkezinde yer almaktadır. Kurumlar sıklıkla kariyerinin başındaki akademisyenleri, işlem ücretlerine bakmaksızın, çalışmalarını yüksek etki faktörüne sahip yabancı dergilerde yayınlamaya zorlamaktadır. Çoğu zaman araştırma fonları, araştırmacıların açık erişimli yayın yapmalarını şart koşarak genç araştırmacıları masrafları karşılamaya zorluyor.
Demeter, “Bu dergiler, akademisyen olduğunuzda hayatınızın para birimidir” diyor. Ayrıca, birkaç yıl önce kadro engelini aştığı için istediği dergide yayın yapma esnekliğine sahip olmanın avantajını da kabul ediyor.
Bununla birlikte, kurumların araştırma etkinliğini, bir araştırmacının toplumsal etkisi ve yerel politika üzerindeki etkisi gibi farklı ölçütler kullanarak değerlendirmesini tavsiye ediyor. Fildişi kuleye tırmanan kişilerin daha kapsamlı bir şekilde incelenmesi, daha fazla yayıncılık eşitliğine kapı açmak da dahil olmak üzere akademinin yapısal sorunlarının çoğunu hafifletecektir.
Kaynak: aps.org/publications/apsnews/202403/inequality.cfm –
Editor: Taryn MacKinney – Shi En Kim, Washington D.C.’de – Bilim Yazarı
