Dünya saatte yaklaşık 1.000 mil hızla kendi ekseni etrafında dönmektedir. Kısa cevap evettir, ancak bu tüm hikayeyi anlatmaz. Ekvatorda, Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı saniyede 1,525 feet ya da saatte neredeyse 1,000 mildir. Bu hız, alıştığımız gece-gündüz rutininin 24 saatlik döngüsünü korur.
Ancak insanlık tarihi boyunca kullandığımız zaman birimi sadece geçici bir birimdir. Dünya günleri eninde sonunda uzayacak. Gezegenimiz yüz milyonlarca yıldır Ay’ın çekim gücüne maruz kalmakta, bu da yüksek gelgitlere neden olmakta ve dönüşümüzü yavaşlatmaktadır. Dünya-Ay sistemi 4,5 milyar yıl önce ilk oluştuğunda bir gün sadece dört saat sürüyordu; şimdi ise proto-Dünya’nın günleri ile bizimkiler arasındaki fark göz kamaştırıcı.
Bu yavaşlatıcı etkinin bir sonucu olarak günlerimiz uzamaya devam edecek. 250 milyon yıl sonra, eğer insanlık hala gezegenimizde yaşıyorsa, her zaman özlemini çektiğimiz şeye nihayet kavuşacağız: günde fazladan bir saat.
Yumuşakça kabuklarının büyüme şekilleri gibi çok sayıda kanıt, bilim insanlarını Dünya’nın eskiden daha hızlı döndüğüne ikna etmiştir. Günümüz yumuşakçalarıyla aynı kabuk gelişim modellerini sergileyen bir yumuşakça türü, yaklaşık 70 milyon yıl önce 23,5 saatlik bir güne sahipti. Araştırmacılar, yüksek çözünürlüklü görüntüleme ekipmanı kullanarak yumuşakça kabuklarının büyüme halkalarını dikkatle inceleyerek hayvanın yaşamındaki belirli günleri tespit edebildi. Gündüzleri daha hızlı, geceleri ise daha az gelişen halkalar, hayvanın her gün yaklaşık 30 dakika daha az zaman geçirdiğini ortaya koydu.
Gelecekte günlerin daha da uzayacağına dair tüm işaretlere rağmen, giderek azalan dönüş hızımız zaman zaman rayından çıkıyor.
Garip bir şekilde, araştırmacılar 29 Haziran 2022’de şimdiye kadarki en kısa günü yaşadığımızı buldular. Dünya 1,59 milisaniye kısalacak kadar hızlandı, ama çok fazla değil. Zaman değişimindeki bu kalıcı sorunun bir sonucu olarak negatif bir artık saniye gerekebilir. (Tipik olarak, GPS ekipmanı ve astronomi için olanlar gibi son derece zamana duyarlı hesaplamaların doğruluğunu korumak için periyodik olarak bir artık saniye ekliyoruz).
Günlerimizin uzunluğu iklim değişikliğinden etkilenmiş olabilir, çünkü özellikle buzulların erimesi sonucu deniz seviyeleri yükselmiştir. Bunun sonucunda ortaya çıkan büyük miktardaki su, daha önce hiç olmayan yerlerde şişkinliklere neden olarak gezegenin dönüş hızını inceden inceye değiştirir.
İklim modellerinin öngörülerinin de ötesinde, denizlerin yer değiştirmesi aslında dünyamızın eksenini doğuya doğru değiştirmiştir. Herhangi bir topun dönme ekseni, yani topun etrafında döndüğü görünmez kutup, topun ağırlık dağılımı değiştikçe değişir ve bu da “Chandler Yalpalamasına” yol açar.
Chandler Yalpalaması Nedir?
Dünyanın dönme ekseni bazen katı dünyadan biraz sapar ve bu küçük sapma, Chandler yalpalaması veya Chandler enlem değişimi olarak bilinir. 1891 yılında Amerikalı astronom Seth Carlo Chandler tarafından gözlemlenmiş ve bu isim verilmiştir. 433 günlük bir periyoda sahiptir ve eksenin Dünya yüzeyine temas ettiği yerde yaklaşık 9 metre (30 fit) hareket eder. Bu yalpalama, astronomik bir nütasyon ve bir yıllık başka bir yalpalamanın birleşimi sayesinde genel kutup hareketi yaklaşık 7 yıllık bir süre ile değişir.
Chandler yalpalaması olarak da bilinen serbest bir nütasyon, küre olmayan ve serbestçe dönen bir nesne için olası bir harekettir. Ekinoksların devinimleri olan en yavaş olanlar dışında, Dünya’nın dönme ekseninin yıldızlara göre yönü de farklı zamanlarda dalgalandığı ve aynı zamanda nütasyonlar olarak da bilindiği için kafa karışıklığı ortaya çıkar. Bu hareketler, Ay ve Güneş’in gelgit kuvvetleri tarafından gerçekleştirilir.
Chandler Yalpası, Dünya’nın hareketinde doğal bir yalpalamaya işaret etmektedir. Bilim insanları tek bir neden belirleyememiş olsa da, bunun nedeni Dünya’nın mükemmel bir küre olmaması ve suyla dolu olması olabilir. Derin manto ve onun üzerinde yer alan üst manto bile sallanmakta, depremleri tetiklemekte ve sürekli olarak yerküremizin kabuğunun altına göç etmektedir. Okyanuslar üzerindeki gelgit kuvvetlerinin bile gezegenin hareketi üzerinde etkisi olabilir. Dünya’nın ekvatoru yalnızca dönme hareketi nedeniyle önemli ölçüde şişmektedir.
Dünya, ne kadar kıpırdarsa kıpırdasın ya da hızını değiştirirse değiştirsin, milyarlarca yıl daha dönmeye devam edecektir. Uzayan gün bizim için faydalı olacak mı? Bunu ancak zaman gösterecek.
Kaynak: Popular Mechanics – MANASEE WAGH
