Veysi Erkcan Özcan’ın bir gün çok sevilen bir Türk YouTube kanalı olan FluTV’de bilim programcılığını temsil edeceğinden haberi yoktu. Deneysel parçacık fizikçisi, CERN’deki ATLAS deneyi ve kuantum fiziği gibi konuları açıklamak için 2020’nin ortalarından bu yana aylık videoların yıldızı oldu ve Türkçe popüler bilimde bir boşluk olduğunu iddia ettiği şeyi doldurdu. Programlarının ortalama izlenme sayısı 600.000’in üzerindedir.
Özcan, bilim iletişimi alanındaki çalışmalarının yanı sıra Türk Ar-Ge’sinin gelişmesinde de önemli rol oynamıştır. İstanbul Boğaziçi Üniversitesi’nde ders veriyor ve Türkiye Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü’nün geçici direktörlüğünü yapıyor. 2018 yılında Boğaziçi ve diğer sekiz Türk üniversitesinden akademisyenlerle birlikte Türkiye’de ticari kullanım için ekipman, dedektör, parçacık hızlandırıcı ve daha fazlasını üretmek amacıyla KAHVELab’ı kurdu. Laboratuvarın adı hem bir kısaltma hem de Türkçe kahve anlamına gelen kahve kelimesinin bir oyunudur. Türk kahvesi dünyaca ünlüdür.
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 2021 Yılbaşı’ndaki atama ile kuruma rektör atamasından bu yana Boğaziçi’ndeki öğrenciler ve öğretim üyeleri sürekli protesto ediyor. Protestolara katılan bazı öğrenciler, kolluk kuvvetleri tarafından evlerine baskın düzenledi ve bazı personel de ayrılmak zorunda kaldı. Polis protestocuları kelepçeledi ve gösterilerin destekçilerinin mevcut yönetimin düşünce özgürlüğü üzerindeki kontrolünü temsil ettiğini iddia ettiği üniversite kapılarını kapattı. Bu özellikle dikkat çekici bir olaydı.
Özcan, Physics Today ile Zoom görüşmesi yaptı.
Şimdi sizlere yapılan bu söyleşiyi aktarıyoruz.
PT: Okul ve iş geçmişinizi birkaç cümleyle tanımlayın.
ÖZCAN: Fiziğin her alanını çalışmaktan zevk alsam da parçacık fiziği en çok kendimi evimde gibi hissediyorum. Ankara, Türkiye’deki Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde 1999 yılında elektrik-elektronik mühendisliği ve fizik alanında lisans derecelerimi aldım. Daha sonra, Stanford’da doktoramı sürdürmek için Kaliforniya’ya taşındım. B-Mezon hassas ölçümlerin yapıldığı SLAC’da BaBar deneyi üzerinde çalıştım.
2006 yılında ATLAS projesinde yer almak üzere doktora sonrası araştırmacı olarak Cenevre’ye taşındım. Higgs bozonunun yokluğunda beklenen sonuçları araştırarak Higgs’siz modeller üzerinde çalıştım. 2012’de Higgs bozonu keşfedildikten sonra büyük ölçüde analiz yaptım ve odak noktam ATLAS’ın tetik mekanizmasına ve olağandışı fiziğe çevrildi.
2011 yılında Türkiye’ye döndüğümde, araştırmalarımın çoğunu neredeyse masaüstü boyutunda kompakt parçacık hızlandırıcılar ve dedektörler oluşturmaya odakladım. 2017 yılında Boğaziçi’nde görev aldım ve ertesi yıl ülkenin sanayi sektörünün taleplerine yönelik girişimlerde bulunmak üzere KAHVELab’ı kurduk.
Son dokuz ayımı Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Tetkik Kurumu TENMAK’ta bir sözleşme üzerinde çalışarak geçirdim. Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın araştırma, geliştirme, test ve değerlendirme şubesinin idari merkezi olarak hizmet vermektedir.
Parçacık hızlandırıcılardan araştırma reaktörlerine, nükleer tarımdan tıbbi fiziğe kadar her konuda çalışmalar yürüttüğümüz TENMAK’ın Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü’nün geçici direktörü olarak görev yapıyorum.
PT: KAHVELab ile olan ilişkinizi açıklar mısınız?
ÖZCAN: Uygulamalı fizik araştırmalarına yönelik temel mühendislik gösterilerinin genel halka ilham vermek için mükemmel bir yol olduğuna gerçekten inanıyorum. Bu nedenle Türkiye’nin parçacık fiziği konusundaki tüm ihtiyaçlarını, dolayısıyla Türkçe KAHVE (Kandilli Dedektör, Hızlandırıcı ve Enstrümantasyon) ihtiyacını karşılayacak bir tesis kurmaya çalıştık. Türkiye’de öncü olan çeşitli girişimlerde bulunduk.
Bunlar dünyada türünün en küçüğü olması beklenen bir RF dört kutuplu hızlandırıcı, bir elektron ışını kaynak sistemi, bir geciktirme tel odası, çok sayıda simülasyon programı ve daha fazlasıdır.
“Bir fincan kahvenin 40 yıllık hatırı vardır” bir Türk atasözü. Buna benzer şekilde, uzun yıllar Türkiye ve dünya ekonomisine fayda sağlayacak ürünler üretmek niyetindeyiz. Laboratuvarımızda sadece bir günlüğüne bile çalışma fırsatına sahip olan her araştırmacı, deneyime değer vermeli ve gelecek yıllar boyunca bunu hatırlamalıdır. 40 yıllık harika anılara değecek bir mekan yaratmayı hedefledik.
PT: Mühendislik ve fizik eğitimi aldınız. Mühendislerin ve fizikçilerin farklı düşünme biçimleri olduğunu düşünüyor musunuz?
ÖZCAN: Her iki mesleğin de çok önemli bir ortak özelliği var: zor bir görevi, her biri kendi başına üstesinden gelinebilecek yönetilebilir adımlara bölme yeteneği.
Benim görüşüme göre, fizikçilerin bu konuda farklı düşündüklerini söyleyebilirim. Her şey bir merak duygusu oluşturabilir.
Bir mühendisin temel amacı, bazı süreçleri olduğu gibi kabul ederek etkili bir uygulamalı çözüme hızla ulaşmaktır. Onlarınki sonuç odaklı bir süreçtir.
Olgu hakkında temel bilgilere sahip oldukları sürece, çözüme götüren her adımda ne olduğuna dair ayrıntılı bir açıklamaya ihtiyaç duymazlar.
Deneysel bir parçacık fizikçisi olarak bilgimin her iki yönünü de kullanmayı hedefliyorum. Verileri laboratuvarda toplamanız gerektiğinden, bir ekipmanın olması gerektiği gibi çalışmamasının temel nedenlerini belirlemek için nadiren zamanınız olur. Mühendislik geçmişim oraya gidiyor. Fizik öğrencilerinin çalışmalarını faydalı olmaya teşvik ederken aynı zamanda mühendislik öğrencilerinin de ilgisini çekmeye çalışıyorum.
PT: FluTV ile ortaklığınızı ne tetikledi? Ne tür içerikler oluşturuyorsunuz?
ÖZCAN: Hayatın her unsurunu merakla ele alan bir Rönesans adamı olarak güvenle tanımlayabileceğim yönetmen İlker Canikligil, FluTV’yi başlattı. Tarih, psikoloji, müzik ve ekonomi alanlarında uzmanlar topladı ve onlarla bire bir görüşmelerini kaydetmeye başladı.
Ateşli bir takipçi olduğum için aynı kalıbın bilim için de geçerli olacağına inanıyordum. Bunu tesadüfen Canikligil’i tanıyan bir arkadaşıma söyledim ve görüşmemizi ayarladım. Pandemi nedeniyle bolca boş zamanım olduğu için Canikligil ile stüdyosunda bir saat konuştum.
İlk olay kamerasını çıkardıktan sonra kaydedildi. kafam karıştı. Bir çeşit ön üretim aşaması olacağını tahmin etmiştim.
FluTV deneyimimi başlatan ilk gün CERN ile ilgili bir film yaptık. Aynen böyle. İtiraf etmeliyim ki ilk videoyu çekerken rahatsız oldum. Hazırlanmadığım için tedirgindim. Ancak Canikligil, izleyicilerin olumlu bir deneyim yaşamasını sağlamak için videoyu düzenleyeceğini bildirdi ve bunu yaptı. Her bölüm için bir ila iki saat süren bir konuşma kaydediyoruz ve daha sonra 30 ila 40 dakikalık bir videoya kesiyordu.
PT: İzleyicileri videolarınıza çeken şeyin ne olduğunu düşünüyorsunuz?
FluTV’nin yapısı, YouTube’daki diğer eğitim bilimi videolarından farklıdır. Tartışmalarımız belirli bir kalıp izlemiyor. Aslında çok doğaçlama yapıyoruz. Kamera kayıt yapmaya başlayınca yaptığımız konuşmalar videolarımızın içeriği oluyor. İlk bölümlerin önceden belirlenmiş bir teması vardı, bu yüzden üzerinde araştırmamı yapmış ve fiziksel ilkeleri açıklamak için hangi metaforları kullanabileceğime karar vermiş olarak kayıt stüdyosuna varacaktım. Son birkaç bölüm için o haftanın konusunu yerinde seçtikten sonra stüdyoya giriyor ve konuşmamızı çekiyoruz.
Şahsen, daha faydalı bir diyalog olması için bir taslak oluşturmayı tercih ediyorum. Ancak, programımızın doğaçlama formatının seyirciye ders verme korkusundan ziyade bir konuşmanın güvenini verdiğini düşünüyorum. Program, bir konferans salonu gibi hissetmediği için bilim dışı kimlik bilgilerine sahip olanlar da dahil olmak üzere çok çeşitli demografik özelliklerden katılımcıları kendine çekiyor. Sonuç olarak, FluTV sadece Türkçe bilimsel bilgideki entelektüel boşluğu doldurmakla kalmıyor, aynı zamanda izleyicilerimizin birçoğunun yemek yerken keyif alabileceği ilgi çekici ve eğitici içerikler de sunuyor.
Videolar yayınlanmadan önce tekrar tekrar izliyorum ve daha fazla açıklamaya ihtiyaç olduğunu düşündüğüm bölümlerle ilgili notlar alıyorum. Bu yorumları [YouTube video sayfasındaki yorumlar ] alanına bırakıyorum. Aşağıdaki videoda, yeni bir paradigma kullanarak kafa karışıklığıyla ilgili konuları tartışıyorum. Bu çevrimiçi bağlantının, izleyicilerin ve içerik oluşturucuların tanışmasına yardımcı olduğunu düşünmek hoşuma gidiyor.
Yorumları okumak da dersime yardımcı oldu. Öğretim kararlarım, izleyicilerin parlak sorularından etkileniyor.
PT: Fizik eğitimi, daha fazla öğrenci çekmek için karşılaştırılabilir yöntemler kullanabilir mi?
ÖZCAN: Formatımızın bir parçası olarak, Canikligil ve [yardımcı] Serpil Özcan, bana cevaplarını zaten bildikleri sorular sorarak sohbete başlıyor. Bunlar, elektriğin tam olarak nasıl çalıştığı gibi, rutin olarak ele alınan ancak nadiren ortaya çıkan türden konulardır. Öğrencilere sormaları gereken soru türlerini öğretmek, eğitim sistemimizde tehlikelidir. FluTV’nin bilim programlaması bu kalıptan sapar ve hararetli bir tartışmadan doğan sorgular oluşturur. İnsanların sorulara ve basit yanlış anlamalara “Bunu lisede öğrenmedin mi?” gibi ifadelerle yanıt vermesini talihsiz buluyorum.
Sadece öğrenmeye çalışan başkalarını taciz etme alışkanlığından kurtulmamız gerekiyor. Videolarımızdan birini izlerken hiçbir izleyicimizin fizik bilgisiyle ilgilenmesine gerek yok.
Bilim evrensel olarak çok eğlenceli olduğu için, belirli bir eğitim düzeyini tamamlamış olabilecek insanlara, dikkat etmeden soru sormalarına izin vermeliyiz. Videolarımızda açık, davetkar bir duruş sergilemeyi hedefliyorum. Bana göre, herkese aynı soru sorma fırsatı verilirse, fizik bilimlerinin öğrenciler arasındaki popülaritesi hızla artacaktır.
PT: Cumhurbaşkanlığı tarafından atanan rektörün protestoları Boğaziçi’nin akademik ve sosyal ortamını nasıl etkiledi?
ÖZCAN: TENMAK’ta çalıştığım için son dokuz aydır protestonun ilerlemesini veya atamanın akademik hayatı nasıl etkilediğini takip edemedim. Yine de Boğaziçi’nin daha önce hiç görülmemiş durumlarla karşı karşıya olduğunu varsayabiliriz. Yeni gelen birinci sınıf öğrencisinin gözünü korkutmanın yanı sıra, bazı öğretim üyelerinin araştırma girişimleri, cumhurbaşkanlığı atamasına karşı olmaları nedeniyle engelleniyor. Çalışma arkadaşlarımın ve öğrencilerimin geçen yıl boyunca gösterdikleri cesaret ve azim nedeniyle Boğaziçi’nin bir parçası olmaktan inanılmaz gurur duyuyorum. Türkiye’nin içinde bulunduğu durumu değerlendirebilmek için hevesli bir siyaset ve tarih okuru olmak gerekir.
Bir fizikçiye, sürekli fenomenleri ayrık fazlara yansıtarak şeyleri gruplandırmak doğal görünüyor. Yine de, fonksiyonun artık sürekli olmadığı fazlar arasındaki alanları modellemek hala zordur. Evrensel ilkelerin güçlü bir şekilde savunulduğu yerlerden biri de Türkiye’dir. Buna güzel bir örnek Boğaziçi’dir. Tarihin tarafında olduğumuz ortaya çıkacak.
PT: Ne tür gelecek planlarınız var?
ÖZCAN: TENMAK, akademisyenleri aktif olarak dinleyen, üniversiteler ve iş dünyası ile ortaklıklar kuran, Büyük Bilim’in güvenilir bir destekçisi olmaya çalışan ve kamuoyu ile güçlü bir şekilde bağlantı kuran çevik bir organizasyon olarak aktif olarak yeniden organize oluyor.
Enstitünün akademiyle olan bağlarını güçlendirmek ve bu yeni vizyona katkıda bulunmaya devam etmeyi planlıyorum.
Hızlandırıcılar tasarlamaya ve üretmeye KAHVELab’da devam edeceğiz. Gelecekteki hızlandırıcıları için bileşenler tasarlamamızı ve üretmemizi sağlayacak bir proje üzerinde birlikte çalışmak üzere CERN ile görüşme halindeyiz.
Benim de her zaman öğretmenlik tutkum vardı. FluTV ile çalışmaktan büyük keyif alıyorum, bu yüzden TENMAK’taki dönemimi bitirdikten sonra, bilime ulaşma ve popülerleştirme çabalarımı hızlandırabilirim.
Kaynak: Physics Today
