Galaksilerin yoğunluğu ve manyetik alanları hem tekrarlayan hem de tekrarlamayan hızlı radyo patlamalarından sorumlu olabilir. On yıldan uzun bir süredir gökbilimciler, uzayın derinliklerinde kısa ama güçlü ışık parlamaları olan hızlı radyo patlamalarının (FRB) kökenleri konusunda şaşkınlık yaşamaktadır. Bu patlamalar saniyenin kesirlerinde uzaya Güneş’in bir günde gönderdiği kadar enerji gönderir.
2007 yılından bu yana, bu açıklanamayan cisimlerden yaklaşık 800 tanesi gökyüzünde yanıp sönerken tespit edilmiştir. Çoğu bir kez yanıp sönmüş ve bir daha tekrarlanmamıştır, ancak birkaç tanesi her gün binlerce kez yanıp sönüyor gibi görünmektedir.
Toronto Üniversitesi’nden Ayush Pandhi, “Bunlara neyin sebep olduğu hakkında hiçbir fikrimiz yok” dedi. “Bu şu anda astronomideki en büyük gizemlerden biri.”
Bir teori, FRB’ lerin magnetar olarak bilinen uzun süre önce ölmüş yıldızlardan gelen güçlü manyetik patlamalar olduğudur. Örneğin, 2022’de keşfedilen alışılmadık ve şaşırtıcı bir yapıya sahip bir FRB, “steroidler üzerinde” bir magnetarın sonucu olabilir. Gökyüzünde nereden kaynaklandıkları ve tek seferlik ve tekrarlayan patlamaların ayrı kökenlerden gelip gelmediği gibi doğalarıyla ilgili birçok ek sorun devam etmektedir. Pandhi ve meslektaşları, açıklanamayan patlamaların büyük çoğunluğunu gören bir teleskop olan Kanada Hidrojen Yoğunluğu Haritalama Deneyi’ nin (CHIME) gözlemlerini kullanarak FRB’ leri yaratan nesnelerin türünü belirlemeye bir adım daha yaklaşmış olabilirler.
Pandhi ve ekibinin 11 Haziran’da yayınlanan makalesine göre, Samanyolu gibi orta yoğunluktaki galaksiler yalnızca bir kez patlayan FRB’ ler üretirken, aşırı manyetik alanlara sahip olan daha yoğun galaksilerin hiperaktif, tekrarlayan radyo enerjisi patlamalarına yol açması muhtemeldir.
Gökbilimciler henüz FRB’ lerin meydana geldiği belirli galaksileri tanımlayamamış olsalar da – zor patlamaları anlamaya yönelik kritik bir adım – en son gözlemler teorisyenlere flaşların ortaya çıktığı yerel çevre hakkında daha fazla bilgi sağlıyor.
Hızlı Radyo Patlamalarının Bilinmeyen Kökenlerini Çözmek
Önceki radyo teleskopların aksine, CHIME’ ın gökyüzünün farklı bölümlerini görmesini sağlayan hareketli parçaları yok: Pandhi’ ye göre “bir patlama görene kadar yukarı bakıyor ve tam olarak nereden geldiğini anlamak için elinden geleni yapıyor”. CHIME’ ın sabit görüntüsü her 15 dakikada bir dönerek hem tek seferlik hem de tekrarlayan FRB’ ler için tüm gökyüzünü araştırmasına olanak tanıyor. Pandhi ‘ye göre teleskop her gün üç FRB tespit ediyor.
Her patlama, Dünya ile FRB’ nin kendisi arasındaki her şey hakkında bilgi parçacıkları taşır, bu da parlak patlamaların, ışığın Dünya’ya giderken çağlar boyunca geçtiği araya giren materyal hakkında ipuçları ile kodlandığını ve aksi takdirde elde edilmesi zor olan galaksiler ve galaksiler arası materyal hakkında bilgi sağladığını ima eder.
Pandhi ve ekibi CHIME verilerini yeni keşfedilen tek seferlik FRB’ leri daha önce tanımlanmış hiperaktif patlamalarla karşılaştırmak için kullandı. Bilim insanları özellikle, bir FRB’ nin ışığının hangi açıyla açıldığını ve ne kadar hareket ettiğini araştırdılar, bu da ne kadar malzeme geçtiğini gösteriyor. Pandhi yakın tarihli bir haber bülteninde “Bu, FRB’ ler hakkında sahip olduğumuz verileri analiz etmenin yeni bir yoludur” dedi. “FRB’ lerin ne olduğunu düşündüğümüzü yeniden gözden geçirmemizi ve tekrarlayan ve tekrarlamayan FRB’ lerin nasıl farklı olabileceğini görmemizi sağlıyor.”
Bilim insanları tekrarlayan patlamaların bizimkinden çok daha fazla gaz zengini olan galaksilerden kaynaklandığını keşfettiler. Bu arada, tek atışlık FRB’ ler Samanyolu’ ndan daha düşük yoğunluklu veya daha zayıf manyetik alanlara sahip galaksilerden kaynaklanıyor gibi görünüyor. Ancak Pandhi’ ye göre, “o kadar çok şeyin içinden geçiyorlar ki, bu dönüşe neyin neden olduğunu tam olarak tespit etmek zor”.
Pandhi yakında New Mexico’nun Çok Büyük Dizisi’ni kullanarak Samanyolu tarafından kontrol edilen FRB dönüşünün özelliklerini ayrıştırmayı planlıyor, bu da FRB’ ye ev sahipliği yapan galaksiler hakkında daha fazla bilgi verebilir. Gökbilimciler daha sonra ev sahibi galaksilerin gözlemlenen özelliklerini taklit edebilir ve kendi galaksilerimizle karşılaştırabilirler. “Bu bir tahmin oyunu” diye açıklıyor Pandhi.
Diğer gökbilimciler son zamanlarda FRB’ lerin kökenini keşfetmeye daha da yaklaştılar. Örneğin bu yılın başlarında, Hubble Uzay Teleskobu’ nu kullanan bir ekip, evrenin yarısında patlayan bir FRB’ nin – şimdiye kadar kaydedilen en uzak ve en enerjik patlama – yerini, Büyük Patlama’ dan yaklaşık 5 milyar yıl sonra var olan bir galaksi kümesine işaret etti. Bu bulgu, radyo patlamasının tek bir galaksiden mi yoksa belki de birleşmekte olan yedi galaksiden oluşan karmaşık, etkileşimli bir sistemden mi kaynaklandığı gibi büyüleyici soruları da beraberinde getirdi.
Gökbilimciler CHIME ve FAST gibi son derece hassas teleskopları kullanarak yüzlerce FRB’ yi belgelemiş durumdalar ve yakında bunların gizemli kökenlerini çözebilirler.
Hubble araştırmasını yöneten Alexa Gordon, bu yılın başlarında NASA’dan yaptığı açıklamada, “Hem yakınlarda hem de uzaklarda ve tüm bu farklı ortam türlerinde bu FRB’ lerden daha fazlasını bulmaya devam etmemiz gerekiyor” dedi.
Kaynak: astronomy.com/science
Haberi Derleyen: Aylin Aygül Doğan
