İsviçre Alpleri’nin 1,5 kilometre altında yapılan deneyde hedeflenen magnitüdün hemen altında 8 bin küçük sismik olay oluşturuldu.
- Araştırmacılar mevcut bir fay hattına 750 metreküp su enjekte ederek kontrollü depremler üretti; hedef magnitüd 1 iken en büyük sarsıntı -0,14 olarak kaydedildi.
- Deney, doğal riskin yalnızca %1’i oranında ek yük oluşturdu ve yüzeyde hissedilmedi; amaç yeraltı faaliyetlerinin daha güvenli hale getirilmesi.
İsviçre’nin Derinliklerinde Deprem Üreten Laboratuvar: BedrettoLab
İsviçre Alpleri’nin güneyinde, Zürih İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü (ETH Zurich) araştırmacıları, kontrollü bir ortamda binlerce küçük depremi tetikledi. Deney, Nisan 2025’in son dört gününde, Furka demiryolu tüneline bağlantılı 5,2 kilometrelik bir havalandırma tünelinin ortasında oluşturulan BedrettoLab’da gerçekleştirildi. Özel olarak uyarlanmış elektrikli araçlarla, çamurlu zemin üzerine serilmiş beton plakalar boyunca ilerlenerek ulaşabilen bu derin yeraltı laboratuvarı, deprem oluşturmak ve incelemek için ideal bir konum olarak tanımlandı.
Araştırmacı Domenico Giardini, incelediği kaya duvarındaki çatlak için “Başarılıydı” değerlendirmesini yaptı. Giardini, üzerlerinde bir buçuk kilometrelik dağ bulunduğunu ve faylara çok yakından bakabildiklerini, onları hareket ettirebildiklerini belirterek laboratuvarın “mükemmel” olduğunu söyledi. Deneyin amacı, Dünya hareket ettiğinde derinlerde neler olduğunu anlamak olarak açıklandı. Araştırmacılar, tipik yöntemin aksine (bilinen bir fayın yakınına sensör yerleştirip beklemek), BedrettoLab’da önceden seçilmiş bir fayı sensörler ve diğer aletlerle doldurarak hareketi tetiklemeyi hedefledi.
Sismik Olaylar Tetiklenebilir mi?
FEAR-2 (Fault Activation and Earthquake Rupture) adlı deneyde, Avrupa’nın dört bir yanından düzinelerce bilim insanı, tünelin kaya duvarlarına açılan sondaj deliklerine 750 metreküp su enjekte etti. Amaç, magnitüd 1 büyüklüğünde bir depremi provake etmekti. Giardini, yeni bir fay hattı oluşturmadıklarını, sadece mevcut bir fayın hareket etmesini kolaylaştırdıklarını vurguladı.
Güvenlik nedeniyle deney sırasında tünelde kimse bulunmadı; tüm süreç ETH Zurich’un kuzey İsviçre’deki laboratuvarından uzaktan yönetildi. Deneyin birinci gününde AFP’nin Zürih’teki laboratuvarı ziyaretinde bilim insanları, monitörlerde ilk sismik belirtileri heyecanla tartışıyordu. Uzmanlardan Ryan Schultz, bunun “bilimin sınırlarını zorladığını” söyledi. Heyecan, tünelde ani bir elektrik kesintisiyle kesildi ve Zürih’teki bilim insanları çözüm arayışına yöneldi. Fransız sismolog Frederic Massin, ekranında kesintiye neyin sebep olduğuna dair ipuçları ararken “Deprem makinemiz var… Şimdi parametrelerle oynamalıyız” dedi. Kesinti kısa sürdü ve pompalama işlemi kısa süre sonra yeniden başladı.
8 Bin Küçük Deprem ve Beklenmeyen Fay Hareketleri
Deney sonunda, hedeflenen fay hattı boyunca yaklaşık 8 bin küçük sismik olay indüklendi. Beklenmedik şekilde, ana faya dik uzanan diğer fay hatları boyunca da hareketlilik gözlendi. Yerel magnitüd değerleri -5 ile -0,14 arasında değişti. Giardini, hedefledikleri magnitüde ulaşamadıklarını ancak hemen altında kaldıklarını, bunun da büyük bir başarı olduğunu belirtti. Daha önce laboratuvar ortamında küçük depremler oluşturma girişimleri olsa da, bunun “hiçbir zaman bu ölçekte ve bu kadar derinde” denenmediğini ekledi.
Richter ölçeğinde magnitüd logaritmik olarak hesaplanır; her tam sayı artışı genlikte on kat büyümeyi ifade eder. Giardini, en büyük tetiklenen deprem olan -0,14 büyüklüğündeki olayda, fay hattı yakınında duran bir kişinin “1,5 G” (yerçekimi ivmesinin 1,5 katı) bir ivme hissedeceğini ve “büyük bir sıçrayışla havada uçacağını” açıkladı. Bulguların, araştırmacıların Haziran ayında bir sonraki denemelerinde BedrettoLab’da magnitüd 1’e ulaşmak için en iyi enjeksiyon açılarını belirlemeye yardımcı olacağını söyledi.
Yeraltı Faaliyetleri İçin Güvenlik Dersi
Deneyin yüzeyde hiçbir şekilde hissedilmediğini belirten Giardini, mevcut bir fayın yağlanması (su enjeksiyonu) yoluyla doğal riske yalnızca %1 oranında ekleme yaptıklarını ve deneyin tamamen güvenli olduğunu söyledi. Araştırmanın önemini “Belirli büyüklükte depremleri nasıl üreteceğimizde ustalaşırsak, onları nasıl üretmeyeceğimizi de biliriz” sözleriyle açıkladı.
Giardini, Teksas’ta fraking endüstrisinden kaynaklanan atık suyun bertarafıyla tetiklenen depremlere ve Güney Kore’nin Kasım 2017’deki 5,4 büyüklüğündeki Pohang depremine dikkat çekti. Pohang depreminin, ülkenin ilk deneysel jeotermal santralinde su enjeksiyonları sonucu büyük bir fayda indüklenen sismisiteyle oluştuğunu belirtti. Giardini, “Yeraltına inmememiz gerektiğini söylemiyoruz, bunu daha güvenli yapmayı öğrenmeliyiz” dedi.
Ayrıca bakınız: Yapay Depremlerle Fay Hatlarının Davranışı Modelleniyor
İlgili Diğer Haberler
- Süperkritik Akışkanlarla Deprem ve Volkan Aktivitesini Anlamak
- Deprem Nedir? Prof. Dr. Şerif Barış – Bölüm – 1
Yayın Tarihi: 11 Mayıs 2026
Yazar: Fizikhaber Editör Ekibi – Hasan Ongan
Kaynak: AFP / Phys.org – Deep beneath Swiss Alps, researchers trigger 8,000 tiny quakes in controlled test
