Sinirbilimci May-Britt Moser, beyin fonksiyonlarının moleküler mekanizmalarını anlamak için onlarca yıl süren uzun bir çabaya girişti. İşbirliğine yanaşmayan bir doktora danışmanından iki kızının doğumuna kadar sayısız engeli sarsılmaz bir kararlılıkla aştı. Eski eşi Edvard ile birlikte, beynin bedensel konumlanmayı algılayışına ilişkin bilgiler edindi ve bilişsel işlevin moleküler temellerini ortaya çıkardı.
May-Britt Moser 1963 yılında doğdu. Gözlerden uzak bir Norveç adasındaki mütevazı bir koyun çiftliğinde, beş kardeşin en küçüğü olarak büyüdü. Babası bir marangozdu, annesi ise çocukları ve toprağı idare ediyordu. Moser’in annesi tıp alanında kariyer yapmak istiyordu ve Moser’i kendini çalışmalarına adayarak ev kadını rolünden kaçınmaya teşvik etti. Moser, kahramanların mütevazı kökenlerini aşmak için zekâlarını kullandıkları hikâyeler anlattı. Moser, “Her şeyi yapabileceğim düşüncesine kapıldım” dedi.
Moser, 1980’lerin başında Oslo Üniversitesi’ndeyken başlangıçta çalışma alanı konusunda netlikten yoksundu. Kaderi, başka bir genç akademisyen olan Edvard Moser’in varlığında daha belirgin hale geldi. Birlikte psikoloji eğitimi almaya karar verdiler. Moser, “Beyni anlamak için hararetle istekliydik,” diyordu. Yoldaşlıkları ve karşılıklı entelektüel coşkuları, onlarca yıl süren romantik ve profesyonel bir ittifaka dönüştü. 1985 yılında evlendiler.
Sıçanlarda hiperaktivite üzerine yaptıkları ilk laboratuvar araştırmaları, davranış teorisi ve deneysel metodoloji hakkında bilgi verdi. Bununla birlikte, beyne nüfuz etmeye çalıştılar. Psikoloji öğrencisi olmalarına rağmen nörofizyolog Per Andersen’e kendilerini kabul etmesi için yalvardılar. Moser’in kararlılığından etkilenen Andersen, öğrencilere bir görev verdi: Sıfırdan bir su labirenti laboratuvarı inşa ederlerse onları kabul edecekti. Andersen’in liderliğinde bilim insanları, labirentlerini geçerken sıçanların hipokampilerini incelediler.
Moser’lar doktora çalışmaları sırasında iki çocuk sahibi oldular: 1991’de Isabel ve 1995’te Aylin. Ancak çabaları kesintiye uğramadan devam etti. Moser, “Hiçbir şey bizi engelleyemezdi” dedi. Laboratuvar fareleri kızlarının evcil hayvanları oldu.
Moser’in “hayatımızdaki en zenginleştirici öğrenme dönemlerinden biri” olarak nitelendirdiği bu dönemde O’Keefe, ziyarete gelen Moser’lara tek tek hücrelerden yayılan uyarıların nasıl yakalanacağı konusunda talimat verdi.
Londra’da geçirdikleri birkaç ayın ardından Moser’lar Trondheim’daki Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nden yardımcı doçentlik pozisyonu ve laboratuvar teklifi aldılar. 1996 yılında Trondheim’a taşındılar ve O’Keefe’nin yer-hücre sinyalinin oluşumunu araştırmaya başladılar. Elektrotlar bir sıçanın hipokampüsüne yerleştirildi ve her nöronun aktive olduğu anda hayvanın kesin konumunu gösteren bir bilgisayara bağlandı. Bu yöntem, sıçan beyninin işleyişini görmelerini sağladı.
Araştırmaları Moser’ların, sıçanın beyninin arka kısmında bulunan ince, dikey bir doku bölgesi olan entorhinal korteksi, yer hücreleri için bilgi kaynağı olarak tanımlamalarına yol açtı. Belirli entorinal nöronlar, hipokampal yer hücrelerine benzer şekilde işlev gördü ve sıçanlar belirlenen bir yeri işgal ettiğinde ateşleme aktivitesi sergiledi. Ancak, ilginç bir şekilde, bazıları farklı konumlarda da deşarj oldu. Yeterince büyük bir örneklemle, altıgen bir ızgara deseninin ortaya çıktığını gözlemleyebilirler. Sıçanlar hareket ettikçe, çevrelerini temsil etmek ve çevrelerinde gezinmek için bilişsel ızgaralar oluşturdular. Ekip 2005 yılında ızgara hücrelerinin keşfine ilişkin bir makale yayınladı.
Izgara hücrelerinin tanımlanması devrim niteliğindeydi; bununla birlikte, yalnızca daha ileri araştırmaların başlangıcına işaret ediyordu. Bu, Moser’ların çevresel sınırların yakınında aktive olan sınır hücreleri olarak adlandırdıkları nöronları tanımlamalarıyla sonuçlandı. Araştırmalar, beynin yön bulma kapasitesinin özünde en az dört ayrı konum duyusuyla bağlantılı olduğunu ve anıların 125 milisaniyelik bölümler halinde yapılandırıldığını göstermektedir.
Eş zamanlı olarak Moser’in kariyeri de gelişti. Henüz 37 yaşındayken 2000 yılında profesör unvanını aldı. 2002 yılında Hafıza Biyolojisi Merkezi’ni kurdu ve on yıl sonra Nöral Hesaplama Merkezi’nin kurucu direktörlüğünü üstlendi. 51 yaşındayken, eşi ve akıl hocaları John O’Keefe ile birlikte 2014 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görüldü.
Moser ve Edvard 2016 yılında boşandılar ancak beyin mekanizmalarını aydınlatmaya yönelik sarsılmaz arayışlarında işbirliği yapmaya devam ediyorlar.
Kaynak: nobelprize.org/womenwhochangedscience/stories/may-britt-moser
