Türkiye, coğrafi konumu itibariyle farklı yönlerden gelen rüzgarların etkisi altında kalan özel bir ülkedir. Üç tarafı denizlerle çevrili olması, dağların uzanış yönü ve farklı iklim tiplerinin aynı anda görülmesi, ülkemizde rüzgarların hem çeşitliliğini hem de etkisini artırmaktadır. Rüzgarlar; sadece hava olaylarını şekillendirmekle kalmaz, aynı zamanda tarımdan denizciliğe, şehir yaşamından enerji üretimine kadar pek çok alanda doğrudan etkilidir. Bu yazıda, Türkiye’de en çok hissedilen yerel rüzgarların özelliklerini, yönlerini ve yaşam üzerindeki etkilerini inceleyeceğiz.
Türkiye’de Etkili Rüzgarlar : Doğanın Sessiz Gücü
Türkiye, coğrafi yapısı ve iklim çeşitliliği ile sekiz ana yönden esen yerel rüzgarların etkili olduğu nadir ülkelerden biridir. Her biri farklı yönlerden esen bu rüzgarlar; sıcaklık, nem, yağış ve hava basıncı gibi birçok meteorolojik unsuru etkileyerek bölgesel iklim karakteristiklerini belirler. Kuzeyden esen yıldız, kuzeydoğudan poyraz, doğudan gündoğusu, güneydoğudan keşişleme, güneyden kıble, güneybatıdan lodos, batıdan günbatısı ve kuzeybatıdan karayel gibi rüzgarlar; hem doğal dengeyi hem de günlük yaşamı doğrudan etkileyen önemli hava hareketleridir. Bu yazıda, Türkiye’de sekiz ayrı yönden esen bu rüzgarların özelliklerini, etki alanlarını ve toplum üzerindeki yansımalarını ele alacağız.
Gündoğusu
Doğudan esen soğuk ve kuru rüzgârdır. Güney Rusya ile Kafkaslar’da yüksek basıncın görülmesi durumunda bu rüzgâr tipi daha çok gözlemlenir. Gündoğusu genellikle yağışın kesilmesine sebep olur. Sıcaklık 24-22 °C
Keşişleme
İstanbul yöresinde güneydoğudan esen rüzgâra denizcilerin verdiği addır. Uludağ’ın eski adı olan Keşiş dağının yönüne göre adlandırılmıştır. Gündoğusu ve Kıble arasında 135 dereceden esmektedir. Bir diğer adı da Akyeldir. Samyeli de denir.
Kıble
Güneyden esen, güney yönünü simgeleyen kıbleden ismini alan, oldukça sıcak ve nemli rüzgâr. Orta Akdeniz’de oluşan alçak basınç merkezi Türkiye’de bu tür rüzgârın gözlenmesini sağlayan etkenlerdendir. Sıcaklık 27-36 °C.
Lodos
Türkiye’nin batı kesimlerinde, güneybatı yönlerinden esen sıcak rüzgâr (İsmi Yunan tanrısı Notos’dan çevirme).
Bazen hızı ve hamlesi 60 ile 130 km/s’ye kadar ulaşarak etkili olur. Denizciler için oldukça önemli ve tehlikeli varsayılan rüzgâr tipidir. Bilhassa Marmara Bölgesi’nde deniz ulaşımını aç şekilde etkiler. Görüş mesafesini, içerdiği nem (mikro damlacıklar) nedeniyle yüzde 10 kadar düşürebilir. Bazen yağmurun peşinden sıcak bir havaya neden olur. Yağmur öncesinde ise ılık ve nemli bir ortama neden olabilir. Kıyı erozyonuna neden olan rüzgâr tiplerindendir.
Özellikle kış mevsiminde, sıcak esme özelliği nedeniyle karların erimesine neden olarak zaman zaman taşkın, sel ve su baskınları yaratır. Aynı zamanda, estiği sürece sıcaklıkların da normalin üstünde artmasına neden olan bir rüzgârdır. Zaman zaman Ege, Marmara ve Batı Akdeniz’de deniz ulaşımını etkilediği gibi kara ve denizde can ve mal güvenliğini tehlikeye sokacak olaylara neden olarak yaşamı etkiler. Kabayel ve kumkarası olarak da bilinir. Baş ağrısı yaptığı söylenmekte, ancak bunun bilimsel bir kaynağı bulunmamaktadır. Sıcaklık 9-12 °C.
Günbatısı
Batıdan esen sıcak ve nemli rüzgâr. Günbatısı özellikle Türkiye’nin batı kesimlerinde yağışlara neden olur. Marmara ve Karadeniz üzerinden alçak basınç ve cephe sistemlerinin her geçişinde gözlenir ve zaman zaman denizde ve karada yaşamı etkiler. Sıcaklık 25-29 °C.
Karayel
Yağmurlu bir dönemi izleyen 2-3 gün boyunca devamlı olarak kuzeybatıdan esen rüzgâr. Balkanlar’ın kuzeyinde, Rusya stepleri içerisinde oluşan alçak basınç merkezi ve buna bağlı cephe sistemlerinin geçişi sırasında gözlenen rüzgâr cinsidir.
Esme yönündeki yüksek dağların kuytu taraflarında yamaç aşağı alçalan rüzgâr ısınarak fön tipi rüzgâr etkisi ve özellikleri taşır. Bu yerlerde sıcak, kuru ve hoş bir hava yaratırlar. Sıcaklık 13-16 °C.
Yıldız
Kuzeyden esen, ismi kutup yıldızına istinaden yerel balıkçılar tarafından verilen soğuk rüzgâr. Genellikle Karadeniz ve Marmara denizi üzerinden bir soğuk cephenin geçişinden sonra eser. Yazın serin, kışın ise soğuk hava taşır. Sıcaklık 8-14 °C.
Poyraz
Kuzeydoğudan esen bir rüzgâr çeşidi (İsmi Yunan tanrısı Boreas’dan çevirme). Kışın kar ve soğuk getirir. Deniz hafif çalkantılı ve dalga üstünde beyaz köpükler olur. Sıcaklık -14-9 °C.
