ABD’de üç farklı öğrenci ekibi, bilim insanlarının uzun zamandır beklediği gibi tutulmaların Dünya atmosferinde yol açtığı dalgalanmalar olan atmosferik yerçekimi dalgalarını ölçen ilk ekip oldu. NASA destekli Ulusal Tutulma Balonu Projesi (NEBP) kapsamında 14 Ekim 2023’te Kuzey Amerika’daki Halkalı Güneş Tutulması sırasında alınan veriler, yerçekimi dalgaların ayırt edici özelliğini ortaya koydu.
Lise ve üniversitelerden öğrenci ekipleri NEBP tarafından tutulma yolu boyunca çeşitli eyaletlere gönderildi. Bu ekipler, atmosferik bilim deneyleri veya mühendislik çalışmaları için tasarlanmış alet paketleri içeren hava balonlarını bıraktılar. Tutulmayı atmosferik yerçekimi dalgalarının oluşumuna kesin olarak bağlayan kanıtlar New Mexico’daki bir dizi bilimsel grup tarafından toplandı.
Dalgaları Yakalamak
NASA ve Ulusal Bilim Vakfı’ndan fon alan önceki balon keşifleri de geçmiş tutulmalar sırasında atmosferik yerçekimi dalgalarını araştırmıştı. Şili’de bulunan NEBP ekibine göre, 2019’daki saatlik balon salınımları iyi veriler sağlamıştı ancak yeteri kadar detay elde edilememişti. Arjantin’deki COVID-19 seyahat kısıtlamaları ve Şili’de veri toplanmasını engelleyen şiddetli yağmur fırtınası, 2020’de deneyi tekrarlama girişimlerini engellemişti.
Proje yöneticileri 2023 planlarını yaparken bu deneyimleri göz önünde bulundurdular. Her on beş dakikada bir balon salınımı düzenlediler ve başarı şansı en yüksek olan sahaları dikkatle seçtiler.
NASA’nın Greenbelt, Maryland’deki Goddard Uzay Uçuş Merkezi’ndeki İklim ve Radyasyon Laboratuvarı’nda araştırmacı olan Jie Gong’a göre New Mexico özellikle umut verici görünüyordu. Atmosferik yerçekiminin ana kaynakları arasında dağlar, hava sistemleri ve konveksiyonun yer aldığını belirten Gong, amaçlarının bu tüm potansiyel kaynakları ortadan kaldırmak olduğunu söyledi.
New Hampshire ve Plymouth Eyalet Üniversitesi’nden iki; New York Eyalet Üniversitesi (SUNY) Albany ve SUNY Oswego’dan birer olmak üzere dört atmosferik bilim ekibi, projenin New Mexico’daki Moriarty kasabası yakınlarındaki “süper sahasında” bir araya geldi.
Tutulmadan bir gün önce öğrenciler, sabah saat onda balon fırlatmaya başladılar.
Bilim ekiplerinin fırlattığı her balon; balonun gökyüzüne yükseldiği her saniye boyunca sıcaklık, konum, nem, rüzgar hızı ve yönü ile ilgili verileri kaydeden alet paketi olan bir radyosonde içeriyordu. Yerdeki ekip bu işlenmemiş veri akışını radyosondeler aracılığıyla aldı. Veriler öğrenciler tarafından paylaşılan bir sunucuya yüklendi ve burada Gong ve iki yüksek lisans öğrencisi tarafından aylarca işlenip analiz edildi.
2024 baharında, tutulmanın New Mexico semalarında atmosferik yerçekimi dalgalarının oluşmasına neden olduğu doğrulandı.
Projenin Öğrencilere Katkıları
Bu proje ile öğrenciler, veri toplama ve işleme konusunda önemli bilgiler kazandı. Sorun çözmek, çözüm üretmek ve bir takımın parçası olarak bir arada hareket etmek gibi temel çalışma prensiplerini deneyimleme şansına sahip olan öğrenciler, gelecekteki profesyonel çalışma hayatlarına dair bir hazırlık aşamasından geçtiler.
NOT: Yerçekimi, kütleçekim yasasının Dünya özelindeki ismidir.
Kütleçekim dalgaları hakkında diğer haber derlemelerimize buradan ulaşabilirsiniz:
- Ölen Yıldızlardan Gelen Kütleçekim Dalgaları
- Kütleçekim Dalgaları ve Büyük Patlamanın Gizemleri
- Kütleçekim Dalgaları Tespiti: İlksel Kara delikler
Haberin Kaynakları:
- www.nasa.gov/learning-resources/eclipses-create-atmospheric-gravity-waves/
- www.plymouth.edu/blog/2024/09/eclipses-create-atmospheric-gravity-waves-nasa-student-teams-confirm#:~:text=Eclipses%20Create%20Atmospheric%20Gravity%20Waves%2C%20NASA%20Student%20Teams%2
Haberi Derleyen: Yaren Doruk
