- Suriyeli arkeologlar 2014-2015 yazlarında Deir ez-Zor Müzesi’nden yaklaşık 30.000 eseri aktif çatışma sırasında güvenli bölgelere taşıdı.
- IŞİD’in bölgeye ilerlemesi ve Musul Müzesi’nin yağmalanması, Suriye’deki koruma politikalarının acilen gözden geçirilmesine yol açtı.
- 2012-2017 arasında ülke genelinde toplam yaklaşık 300.000 müze eseri güvenli noktalara nakledildi.
Suriye’nin Deir ez-Zor kentindeki bir müzeden yaklaşık 30.000 eser, 2014 ve 2015 yazlarında Islam Devleti’nin (IŞİD) bölgeye ilerlemesi tehdidi altında, aktif çatışma koşullarında arkeologlar tarafından güvenli bölgelere taşındı. Sharjah Üniversitesi’nden Arkeoloji ve Tarih Profesörü Maamoun Abdulkarim, operasyonu Museum Management and Curatorship dergisinde yayımlanan bir çalışmada ele aldı. Abdulkarim, kurtarma çalışmasını Suriye’nin eski eserler ve müzeler idaresinin başı olarak görev yaptığı dönemde yönetti.
FizikHaber notu: Suriye’deki savaş yıllarında arkeologların, çatışmaların ortasında yüz binlerce eseri güvenli yerlere taşıması, kültürel mirasın ne kadar kırılgan ve bir o kadar değerli olduğunu gösterdi. Bu eserler yalnızca bir ülkenin değil, aynı coğrafyayı ve tarihi paylaşan bölge halklarının ortak mirasıdır. Kim bilebilirdi ki sınırın hemen öte yanında, Şanlıurfa’da, yaklaşık 12 bin yıllık Göbeklitepe gibi insanlık tarihini yeniden yazdıran bir mirasın üzerinde yaşadığımızı? Göbeklitepe gibi tarihsel miras savaşın yıkıcı coğrafyasında da kalabilirdi. Savaşlar sınırları değiştirebilir, şehirleri yıkabilir. Ama geçmişimizin izlerini korumak hepimizin ortak sorumluluğudur. Ortak geçmişimize sahip çıkmak, ortak geleceğimize sahip çıkmak demektir.
IŞİD’in 2014 yılında Suriye ve Irak’ın geniş bölgelerinde kontrolü ele geçirmesiyle kültürel koleksiyonlara yönelik tehlike giderek belirginleşti. Bu dönem, Irak’ta Musul’un düşüşü ve kentin müzesinin yağmalanmasıyla aynı zamana denk geldi; bu gelişmeler Suriye’deki eski eser kurumlarını koruma politikalarını hızla gözden geçirmeye ve acil durum önlemlerini hızlandırmaya zorladı.
IŞİD’in İlerleyişi Acil Kararları Nasıl Zorladı?
Deir ez-Zor, Fırat Nehri kıyısında, Irak sınırına yakın bir konumda bulunuyor ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi. Bölge, Suriye’nin en önemli petrol ve doğal gaz sahalarından bazılarını barındırdığı için çatışma boyunca şiddetle tartışılan bir alan haline geldi.
İç savaş başlamadan önce Suriye’de 35 arkeoloji müzesi bulunuyordu. Deir ez-Zor Müzesi bunların en büyüğü değildi, ancak ülkenin en değerli müzeleri arasındaydı. Koleksiyonların önemli bir bölümü Halaf, Dura-Europos ve Mari gibi tanınmış Mezopotamya uygarlıklarına ve yerleşimlerine aitti.
Kurtarma Operasyonu Hangi Koşullarda Yürütüldü?
Deir ez-Zor Müzesi’nin askeri havaalanına tek bağlantısı dar ve savunmasız bir koridordu; kente erişim ciddi şekilde kısıtlıydı. Çalışmaya göre, silahlı çatışma sırasında mükemmel bir hareket anı nadiren bulunuyor; kesinlik arayışıyla karar vermeyi ertelemek, belirsizlik altında hareket etmekten genellikle daha büyük bir tehlike taşıyor.
Deir ez-Zor’daki kurtarma, çok daha geniş bir çabanın parçasıydı. Abdulkarim’in görev yaptığı 2012-2017 döneminde, Suriye genelinde yaklaşık 300.000 müze eseri güvenli noktalara taşındı. Bu rakam, ülkenin müze koleksiyonlarının büyük çoğunluğunu kapsıyor ve Deir ez-Zor’dan kurtarılan yaklaşık 30.000 eseri de içeriyor.
| Ölçüt | Değer |
|---|---|
| Deir ez-Zor Müzesi’nden kurtarılan eser sayısı | ~30.000 |
| 2012-2017 arasında ülke genelinde kurtarılan toplam eser | ~300.000 |
| Savaş öncesi Suriye’deki arkeoloji müzesi sayısı | 35 |
| Kayıtlı arkeolojik alan tahmini | ~10.000 |
Güven ve Hazırlık Neden Belirleyici Oldu?
Çalışmaya göre, çatışma altında yürütülen bir kurtarma yalnızca lojistik bir operasyon değil; karar alma, kurumsal dayanıklılık, güven ve hızla değişen koşullara uyum sağlama yeteneğini de kapsıyor. Yetkin personel, etkin kurumlar, titiz envanter ve belgeleme çalışmaları ile sahadaki güvenilir meslektaşlar, tehlike altındaki koleksiyonları korumak için gerekli unsurlar arasında sayılıyor.
Çalışma, kriz anında en değerli kaynağın her zaman para veya teknoloji olmadığını, bazen normal prosedürlere zaman kalmadığında doğru kararı verebilen meslektaşlar arasındaki güven olduğunu vurguluyor. Deir ez-Zor örneği, Irak, Libya, Sudan ve Yemen gibi savaş ve iç karışıklık yaşayan ülkelerdeki miras uzmanları için de bir referans olarak sunuluyor.
Savaşın tam kaybını ortaya koyan kesin veriler bulunmuyor; çalışma, iç savaş boyunca kaç eserin yağmalandığını veya 35 müzeden kaçının koleksiyonlarını bozulmadan koruyabildiğini belirtmiyor. Buna karşın araştırma, risk yönetiminin kriz başladıktan sonra değil, istikrarlı dönemlerde kurumsal rutinin bir parçası haline getirilmesi gerektiğini öne sürüyor; çünkü güven ve belgeleme altyapısının bir gecede inşa edilemeyeceği belirtiliyor.
Kaynak: scitechdaily.com
